.
AZERBAYCAN CUMHURİYETİ
 

Tarihi Gelişimi

Azerbaycan’ın adıyla ilgili çeşitli görüşler mevcuttur. Azerbaycan adının Büyük İskender’in ölümünden sonra (M.Ö. 323), burayı yöneten Atropates’ten geldiği söylendiği gibi, Mecusi diniyle ilgili olarak “od” anlamındaki azer ve “muhafiz” anlamındaki baygan kelimelerinden de geldiği söylenmektedir. Ancak bu etimoloji yapılırken, burada hakimiyet süren Kasar (Hazar) Türklerinin ismi de unutulmamalıdır. Bir diğer teoriye göre Azerbaycan adı Pers dilinde satraplık veya valilik anlamına gelen “Atropatena”dan gelmektedir. Bu kelime Arap istilalarının ve bölgenin İslamiyeti kabul etmesinin ardından Azerbaycan’a dönüşmüştür. Türklerin Azerbaycan’a geliş tarihlerinin milattan önceki zamanlara, Saka-İskit dönemine tesadüf ettiği sanılmaktadır. M.S. 395-96 yıllarında Hun Türklerinin bir kısmının Balkanlardan Trakya’ya ilerlerken, bir kısmının da Kafkaslar üzerinden Anadolu’ya indikleri, İç Anadolu bölgesine kadar geldikten sonra Azerbaycan-Bakü yoluyla  kuzeye merkezlerine döndükleri tahmin edilmektedir.

 7. yy’ın ortalarında (642) Azerbaycan Arapların eline geçmiştir. Ancak bu sıralarda, Kök Türk Devleti’nin batı ucunu teşkil eden Kasarlar ve bugünkü Bulgarların cedlerinden olan Bars illiler bu bölgenin Türkleşmesini hemen hemen tamamlamış durumdaydılar. 7-8. yüzyıllarda buralarda hakimiyet kurmuş olan Hazarlarla beraber İtil-Bulgar Devletinin de faaliyet sahası olduğu için bölgenin Türkleşmesi Oğuz akınından önce gerçekleşmiştir.  Selçuklu Türklerinin Azerbaycan’da ilk görülmeleri 1015-1021 yılları arasında Çağrı Bey tarafından bölgeye yapılan akınlarla başlar. Selçuklu Devleti’nin idaresi altında Azerbaycan özerk valiler olarak nitelendirilebilecek “atabey”ler tarafından yönetilmiştir. Selçuklu Devleti’nin yıkılmasının ardından Azerbaycan atabeylikleri önce Harzemşahların daha sonra da İlhanlıların hakimiyeti altına girmişlerdir. İlhanlı Sultanı Hülagu bir Azeri kenti olan Maraga’yı, onun varisi Abaka Han ise bir diğer Azeri kenti Tebriz’i İlhanlı Devleti’nin başkenti yapmıştır.

İlhanlı Devleti’nin tarih sahnesinden çekilmesinin ardından bölge bir süre Timur ve oğullarının egemenliği altına girmiştir. Daha sonra da iki Türk Devleti Akkoyunlular ve Karakoyunlular arasında bir rekabet bölgesi haline gelmiştir. Bu rekabetin galibi bölgeyi 15. yüzyılın sonlarına kadar hakimiyeti altında tutan Akkoyunlu Devleti olmuştur. Azerbaycan farklı devletler tarafından el değiştirirken yerel bir sülale olan Şirvanşahlar idaresinde iki kez bağımsız bir devlet olarak tarih sahnesine çıkmıştır. Bunların ilki 13. yüzyılda Moğol istilasının hemen ardından Minuçehr ve Ahsitan adlı Şirvanşah hükümdarları tarafından ikincisi ise 15. yüzyılda Akkoyunlu Devleti’nin çöküşünün ardından ortaya çıkmış ancak fazla uzun ömürlü olamamışlardır.

 Azerbaycan 1501 yılında Şah İsmail’in hakimiyeti altına girerek Safavi Devleti’ne dahil edilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu ile yapılan savaşlar neticesinde Safavi Devleti önemli Azeri kentleri olan Revan ve Tebriz’i Osmanlı Devleti’ne kaptırmıştır. Ancak 17. yüzyılın ortalarında bu iki kenti geri almıştır. Ancak 18. yüzyılın başından itibaren bölge Rus işgaline uğramaya başlamıştır. Örneğin 1722-1735 yılları arasında Rus Çarı olan Petro Derbend, Bakü ve Salyan bölgelerini işgal etmiştir. Safevi Devletinin yıkılıması ve Rus işgali ile eş zamanlı olarak Azerbaycan farklı hanlıklar tarafından taksim edilmiştir. 19. yüzyılın başında Rus-İran savaşlarından sonra önce 1813 yılında imzalanan Gülistan Antlaşması, daha sonra da 1828 yılında imzalanan Türkmençay Antlaşması ile bu bağımsız hanlıkların varlığına son verilmiş ve bölgede Rus hâkimiyeti başlamıştır. 1917 yılındaki Ekim Devriminin ardından diğer Kafkas devletleri gibi Azerbaycan da bağımsızlığını ilan etmiş ve 1918-1920 yılları arasında Demokratik Azerbaycan Cumhuriyeti adıyla bağımsız bir devlet olmuştur. Kuruluşunun hemen ardından Batı Komşusu Ermenistan’ın saldırısını savuşturmayı başarabilen Azerbaycan 1920 yılında Kızıl Ordu tarafından işgal edilerek Sovyetler Birliği’ne dahil edilmiş ve 30 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan edişine kadar bu devletin bir parçası olmuştur.

.

30 Eylül 1991'de
Bağımsızlığını İlan Etti

30 Eylül 1991 tarihinde bağımsızlığını ilân eden Azerbaycan Cumhuriyeti; Güney Kafkasya'nın doğusunda, Hazar Denizi'nin batısında 86.600 km2lik bir sahada yer almaktadır. Kuzeyde Dağıstan, Kuzeybatıda Gürcistan, batıda Ermenistan, güneybatıda Türkiye, güneyde İran, kuzeyde Rusya Federasyonu ile çevrilidir. Bölgenin en önemli özelliği kuzey-güney, doğu-batı istikametinde uzanan tarihi geçit ve ticaret yolları üzerinde bulunmasıdır.

Başkenti Bakü olan Azerbaycan'da toplam 60 kaza ve 45 şehir bulunmaktadır. Başlıca şehirleri Sumgayıt, Guba, Ali Bayramlı, Lenkeran, Mingeçevir, Hankendi, Naftalan, Gence ve Suşa'dır.1995 sayımlarına göre nüfusu 7.553.000 olup genç bir nüfusa sahip olan Azerbaycan nüfusunun %53'ü kentlerde, %47'si kırsal alanda oturmaktadır. Nüfus yoğunluğu km2'ye 85.8 kişidir. Ortalama yaşam süresi 68.5 yıl olan Azerbaycan'da nüfus artış oranı %0.9'dur. Nüfusun %78.1' Azerbaycan Türkü, %7.9'u Rus, %14'ünün diğerleri teşkil etmektedir.

Latin Alfabesine Geçiş

 25 Aralık 1991 tarihinde Kril alfabesinin yerine Lâtin alfabesini kabul eden Azerbaycan 1995 yılında Lâtin alfabesinin uygulamasına geçmiştir. Azerbaycan'da okur-yazarlık oranı %98 olup, 9 yıllık ilk-orta öğretim mecburidir. 22 adet üniversite, Akademi ve Enstitü bulunmaktadır. Kütüphane ve müze yönünden zengin bir ülkedir. Para birimi Manat tır. Önemli bir tarım ülkesi olan Azerbaycan'ın temel tarımsal ürünleri tahıl, pamuk, tütün, üzüm, sebze ve meyvedir. Hayvancılık kırsal alanda önemli bir geçim kaynağı olmaya devam etmektedir. Ham ipek üretiminde önemli yer tutan dut ağacı yetiştirilmesi ülkede yaygındır.

 Azerbaycan'da temel sanayi dalları, petrol araştırma, sondaj makinaları üretimi, petrokimyasallar, gıda, tekstil, elektronik ve metal işlemedir. Sektörde yer alan birçok fabrika, yeni teknolojileri uygulayamadığı için yetersiz durumdadır. Petrol işleme kapasitesi çıkardığı petrolün altında olduğu için ham petrol ihraç etmekte, rafine petrol almaktadır

.Çoğulcu Demokrasiye Doğru

1995 yılına göre 2.727.837 kişi çalışabilir nüfusu oluşturmaktadır. Bunun %21.1' sanayi ve inşaat, %37.1 tarım, %41.8'i hizmetler sektöründedir GSM 2400 dolar olup, kişi başına milli gelir, 317 dolardır. Azerbaycan'ın 1995 yılı ithalatı 667.7 milyon dolar ihracatı 547.4 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.

 Azerbaycan'da Cumhurbaşkanı, yürütme organları ve Cumhuriyet Parlamentosu bulunmaktadır. Yürütme yetkileri münhasıran Cumhurbaşkanı tarafından atanan icra hakkimleri tarafından kullanılmaktadır. Azerbaycan'da çoğulcu demokratik yapının yerleşmesi yönünde önemli adımlar atılmaktadır.

Anayasa taslağı ve seçim kanunu hazırlıklarının ardından ilk çok partili seçim 12 Kasım 1995 tarihinde yapılmış, bu seçimle birlikte anayasa halk oylaması ile birlikte kabul edilmiştir. Anayasaya göre; Azerbaycan Devleti demokratik, laik ve üniter bir Cumhuriyettir. Kuvvetler ayrılığı prensibi benimsenmiştir. Yasama yetkisi Milli Meclis’e, icra yetkisi Cumhurbaşkanı’na, yargı yetkisi de mahkemelere aittir. Cumhurbaşkanı hem devletin hem de icranın başıdır ve “Ferman” adı verilen hukuki kararlar verme yetkisine sahiptir.