|
DOĞU TÜRKİSTAN
SİNCAN UYGUR ÖZERK BÖLGESİ
Tarihi Gelişim
Doğu Türkistan İç Asya’da kurulmuş Türk devletlerinin ve hanlıklarının
merkezi olan bir bölge konumundadır. M.Ö. 8-3 yüzyıllarda İskitlere; M.Ö.
300- M.S. 93 yıllarında Hunlara; 522-744 döneminde Göktürk İmparatorluğuna;
744-840 devresinde Uygur devletinin hakimiyetinde kalmıştır. Daha sonra
Karahanlı Devleti’nin hâkimiyeti altına giren bölge Moğol istilasının
ardından
Cengiz Han’ın oğlu Çağatay’ın hakimiyetini tanımıştır. Doğu Türkistan’daki
Çağatay hanedanı ile hizmetindeki bütün Moğol beyleri ve askerileri 1357 de
Müslüman olduktan sonra Türk-İslam kültürünün etkisine girmişler ve yavaş
yavaş Türkleşmişlerdir. 17. yüzyılın sonunda yaşanan iç karışıklıklardan
yararlanan Moğol kökenli bir kavim olan Kalmuk’lar, Doğu Türkistan’ın
kuzeyini işgal etmişler ve burada 1759 yılına kadar varlığını sürdüren bir
devlet kurmuşlardır. Bu devletin varlığına, iç karışıklıklarını
bastırabilmek için Çin’deki Mançu Hanedanı’ndan yardım istemesinin
neticesinde Çin tarafından işgal edilmesi ile son verilmiştir.
Doğu Türkistan
İslam Devletinin Kuruluşu
İşgalin ardından 20.
yüzyılın ortalarına göre bölgede irili ufaklı 200’den fazla isyan çıkmıştır.
Bu isyanlar şiddetle bastırılmıştır. 1863'te Yakup Han’ın organize ettiği
başkaldırı sonucunda Doğu Türkistan bağımsızlığını kazanmış ve Yakup Han
başkanlığında "Doğu Türkistan İslâm Devleti" kurulmuştur. Bu devlet;
Osmanlılar, İngiltere ve Rusya tarafından da resmen tanınmıştır. Ancak bu
bağımsız Türk devletinin ömrü kısa sürmüş ve 1876 yılında Çin-Mançu
devletince yeniden işgal edilmiş ve 1884'te Shin Chiang (Sincan) "Yeni
Toprak" adıyla Çin İmparatorluğuna bağlanmıştır. Bu dönemde Yakup Han
zamanında Türk mimarisine uygun bir şekilde yapılmış bütün binalar yıkılıp
yerlerine Çin üslubunda binalar yapılmış, bütün kentlere Çince isimler
konmuş, Doğu Türkistan Türkleri Çince okumaya ve Çinlilerle evlendirilmeye
mecbur tutulmuştur. Böylelikle bölgedeki Türk kültürünün yerine Çin kültürü
tesis edilmeye çalışılmıştır.
Doğu Türkistan
İkinci Kez Bağımsızlığını
İlan Ediyor
1931 yılında
bölgenin Çinli valisinin baskısına karşı başlatılan ayaklanma sonucunda Doğu
Türkistan ikinci kez Çinlilerden temizlenerek 1933 yılında Kaşgar'da “Doğu
Türkistan İslâm Cumhuriyeti” kurulmuştur. Bu Cumhuriyetin ömrü de 1937'de
sona ermiştir. 1944 yılında yeni bir bağımsız devlet kurma teşebbüsü daha
yaşandıysa da aynı dönemde bütün Çin'e hâkim olan Komünist Çin Kuvvetleri,
1949'da Stalin'in de onayı ile Doğu Türkistan'a girerek bu bölgeyi resmen
işgal etmiştir.
|
Ve Sincan Özerk Bölgesi
Kuruluyor
Çin Halk Cumhuriyeti
bünyesinde 8 Ağustos 1952'de 10 ayrı muhtar bölge tesis edilmiştir. Sincan
(Uygur) Özerk Bölgesi bunlardan biri ise de, yönetim hakları, Pekin
yönetimince çiğnenmektedir. Bölgede idari bütün yetkiler Çinlilerdedir.
Özerk yönetim organlarında görevlendirilen etnik unsurların siyasî, ekonomik
ve askerî karar verme, denetleme yetkileri Çin Komünist Partisi kontrolü
altındadır.
Doğu Türkistan;
petrol, wolfram, altın, kömür, uranyum gibi stratejik hammaddelere ve bir
çok yeraltı ve yerüstü zenginliklerine sahip bir ülke olduğundan Çin bu
bölgenin özerklik haklarını bile kontrol altında tutmaktadır. Çin'de mevcut
148 madenin 118 çeşidi Doğu Türkistan'dan çıkarılmaktadır ve ülkedeki bütün
maden ocaklarının yaklaşık %85’i Doğu Türkistan’dadır. Yaklaşık 500 bölgeden
"petrol", 30 bölgeden "doğalgaz" çıkarılmaktadır. Petrol rezervi 8 milyar
ton olarak tespit edilmiştir. Çin'in kömür rezervinin yarısı Doğu
Türkistan'dadır. Yıllık "altın" üretimi 360 kg. civarındadır. 150 bin km2
tarım arazisine, bir o kadar ekilebilen toprağa ve 12 bin km2
genişliğinde ormanlık alana sahiptir. Çin bölge ekonomisini sıkı bir denetim
altında tutmaktadır. Öyle ki, sanayi kuruluşlarında çalışanların %90'ını ve
petrol tesislerinde çalışanların %99'unu bölgeye yerleştirilen Çinliler
oluşturmaktadır.
2004 verilerine göre Doğu Türkistan’ın nüfusu 19,630,000’dir. Bu nüfusun
yaklaşık %45’ini Uygur Türkleri, %40’ını da Çinliler oluşturmaktadır. |
|
